Astronomowie po raz pierwszy obserwowali od początku do końca zjawisko, które przez ponad pół wieku istniało głównie w teorii: olbrzymia gwiazda w Galaktyce Andromedy przez prawie dekadę wchłaniała swojego mniejszego towarzysza, a całość zakończyła się erupcją pod koniec 2025 roku. Wyniki opisano w czasopiśmie „Nature”.
Gwiazdy we wspólnej otoczce
Gwiazda, o której mowa, jest około siedem razy masywniejsza od Słońca. Proces, któremu uległa jej towarzyszka, nazywa się ewolucją ze wspólną otoczką (ang. common envelope evolution). Zaproponowano go w latach 70. XX wieku, by wyjaśnić powstawanie jednych z najciaśniejszych par gwiazd we Wszechświecie. Dotąd nikt nie złapał go „na gorącym uczynku”.
Problem wygląda tak: niektóre pary gwiazd krążą tak blisko siebie, że nie mogły powstać w takiej odległości, więc ich orbity musiały się wcześniej skurczyć. Najlepsze wyjaśnienie jest następujące. Gdy jedna gwiazda układu podwójnego się starzeje, rozdyma się do rozmiarów olbrzyma, a jej zewnętrzne warstwy mogą objąć towarzyszkę. Obie gwiazdy dzielą wtedy jedną, luźno związaną otoczkę z gazu. Pochłonięta gwiazda porusza się w niej, traci przez tarcie energię orbitalną i spiralnie zbliża się do środka. W zależności od tego, ile materii otoczki zostanie utracone, para albo kończy z dużo ciaśniejszą orbitą, albo się zlewa.
Jak go wypatrzono
Zespół kierowany przez Viraja Karambelkara, astrofizyka z Uniwersytetu Columbia, przeszukiwał Andromedę w poszukiwaniu gwiazd zmieniających jasność. Badacze korzystali z teleskopu WINTER w Obserwatorium Palomar oraz z danych misji NASA NEOWISE. Uwagę zwrócił jeden olbrzym, który jaśniał od siedmiu lat.
Według Karambelkara na początku pochłanianie towarzyszki wpływa na jasność gwiazdy bardzo subtelnie. Gwiazda rozjaśnia się powoli, a znaczna część światła wydostaje się w podczerwieni. Dlatego tak ważne były obserwacje w tym zakresie. Astronomowie prześledzili cały przebieg zdarzenia: od okresu sprzed jego początku, sięgającego kilku dekad wstecz, aż po erupcję, która zakończyła cały proces.
Samo zjawisko trwa krótko. Karambelkar podkreśla, że gwiazdy ewoluują w skali milionów lat, a ta faza zajmuje kilka lub kilkadziesiąt lat, więc jest to, jak mówi: „mgnienie w skali całego kosmicznego czasu”.
Co to oznacza w praktyce
- Teoria sprzed ponad 50 lat dostała wreszcie bezpośrednie potwierdzenie obserwacyjne.
- Astronomowie wiedzą teraz, jak taki proces może wyglądać z zewnątrz, zanim dojdzie do eksplozji.
- Przeglądy nieba w podczerwieni mogą pomóc wyłapywać kolejne podobne przypadki.
Dla zwykłego czytelnika to przede wszystkim ciekawostka z granic wiedzy o gwiazdach. Zdarzenie rozegrało się w innej galaktyce, więc nie ma żadnego wpływu na nasz Układ Słoneczny ani na życie w Polsce czy w Unii Europejskiej. Ma jednak znaczenie dla nauki: skoro ciasne pary gwiazd rzeczywiście powstają w ten sposób, obserwacje z Andromedy pozwolą sprawdzić, czy modele opisujące ten proces są poprawne. Można się spodziewać, że badacze z całego świata, także z europejskich ośrodków, będą je porównywać z własnymi symulacjami.
Warto też zauważyć, jak do odkrycia doszło. Nie było ono dziełem jednej obserwacji, lecz efektem cierpliwego, wieloletniego śledzenia zmian jasności i łączenia danych z różnych instrumentów. To dobry przykład, dlaczego archiwa obserwacji i regularne przeglądy nieba są dla astronomii tak cenne.
Źródło: Ars Technica – „Watching as a giant star swallowed its neighbor and exploded”
